Πόλεμος…μία λέξη, χίλιες σημασίες

 

Πόλεμος…μία λέξη, χίλιες σημασίες

Πόλεμος…μία λέξη, χίλιες σημασίες, εικόνες, σκέψεις, συναισθήματα. Μία λέξη που στις αθώες παιδικές ψυχές παραπέμπει σε άλλες εικόνες, μαξιλαροπόλεμος, πετροπόλεμος, νεροπόλεμος…Ωστόσο στον κόσμο των ενηλίκων παράγονται συναισθήματα όπως φόβος, οδύνη, απελπισία, απόγνωση, σκέψεις όπως θάνατος, καταστροφή, σκοτάδι, θρήνοι, κραυγές, διλήμματα όπως ζωή ή χρήμα.

   Το θέμα του πολέμου αναπτύσσεται τόσο στην αρχαία όσο και στην νεότερη λογοτεχνία. Οι δημιουργοί, μέσα από την περιγραφή των συνεπειών του πολέμου, προσπαθούν να περάσουν ένα αντιπολεμικό μήνυμα. Για παράδειγμα, στην αρχαία λογοτεχνία, στην Οδύσσεια, στην Ιλιάδα και στην Ελένη, υπάρχουν πολλά σημεία όπου αναδεικνύονται τα φιλειρηνικά μηνύματα:

 

Ομήρου Οδύσσεια (Ραψωδία ζ, στ. 272-274)

«Γιατί οι Φαιάκοι για σπαθιά δεν νοιάζονται ή δοξάρια, μον’ για κατάρτια και κουπιά κι ισόμετρα καράβια, που στον αφρό της θάλασσας τα χαίρονται να τρέχουν».

  Προκειμένου να φανεί το αντιπολεμικό μήνυμα του Ομήρου, περιγράφεται η ομορφιά της ειρηνικής ζωής που απολαμβάνουν οι Φαίακες, μακριά από τη φρίκη και την ωμή βία του πολέμου.

 

Ομήρου Ιλιάδα (Ραψωδία Ζ, στ. 408-)

«Δαιμόνιε, θα σε αφανίσει το ίδιο σου το μένος - και δεν

λυπάσαι το νήπιο τέκνο σου, την άμοιρην εμένα

που γρήγορα θα γίνω η χήρα σου…

αν είναι να σε χάσω, θα με σκεπάσει η μαύρη γη· γιατί δεν θα

απομείνει πια στον κόσμον άλλη θαλπωρή, όταν εσύ θα βρεις

τον θάνατό σου - πόνος μόνον και θλίψη.

Το ξέρεις πως δεν ζει ο πατέρας μου μήτε κι η σεβαστή μου μάνα·

…Είχα κι επτά αδελφούς, που ζούσαν μέσα στο παλάτι,

επτά, και σε μια μέρα κατέβηκαν στον Άδη -

και τους επτά τους σκότωσε ακάθεκτος, σάμπως θεός, ο Αχιλλέας,

ασυναγώνιστος στο τρέξιμο, την ώρα που βοσκούσαν»

 Η Ανδρομάχη, αποχαιρετά τον σύζυγό της Έκτορα που ετοιμάζεται να κατέβει σε μονομαχία με τον Αχιλλέα και του επισημαίνει με τρόπο σπαρακτικό τα δεινά που την περιμένουν αν εκείνος σκοτωθεί στη μάχη και έτσι η ίδια απομείνει μονάχη στη ζωή.

Ευριπίδη Ελένη (Α’ Στάσιμο, στ. 1237-1242)

«Με πετροβόλημα και με κοντάρι

πλήθος χαθήκαν οι Αχαιοί

και κατοικούν στον άραχλο Άδη τώρα·          

οι δύστυχες γυναίκες τους πενθώντας

έκοψαν τα μαλλιά· απομείναν

έρμα τα σπίτια, δίχως άντρες·»

 Ο Χορός περιγράφει με μελανά χρώματα και ωμό ρεαλισμό τις ολέθριες συνέπειες του πολέμου και έτσι, μέσα από την τεχνική της αντίθεσης, αναδεικνύεται η αξία της φιλειρηνικής ζωής.

 

Ωστόσο και στην νεότερη λογοτεχνία οι συγγραφείς αποδίδουν φιλειρηνικά μηνύματα, περιγράφοντας τις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου και τις οδυνηρές σκέψεις που κάνει το άτομο όταν αναλογίζεται την συμμετοχή του στον πόλεμο.

 

Στρατή Μυριβήλη Η ζωή εν τάφω

«Τα ζα στον πόλεμο! Σήμερα από το πρωί συλλογιούμαι μόνο αυτό. Καλά εμείς οι ανθρώποι. Έχουμε τα συμφέρα μας, τις ιδεολογίες μας, τις λόξες μας, τις μεγαλομανίες και τους ενθουσιασμούς μας. Απ' όλα αυτά μαγειρεύεται περίφημα ο πόλεμος…Όμως τ' αγαθά τα ζα που τα επιστρατεύουμε να κάμουν μαζί μας τον πόλεμο; … Θαρρώ πως, όταν καμιά φορά οι ανθρώποι βγάλουν από μέσα τους την επιληψίατου ομαδικού σκοτωμού, θα 'χουν όλο το δίκιο να ντρέπουνται σ' όλη τους τη ζωή και μόνο γι' αυτό: που τραβήξανε και τ' αθώα τα ζα στον πόλεμο.»

 Περιγράφεται η αγριότητα του πολέμου σε μια σκηνή στην οποία εξοντώνονται ανυπεράσπιστα «επιστρατευμένα» γαϊδούρια. Τα αντιπολεμικά αισθήματα του συγγραφέα εκφράζονται με την ωμή περιγραφή της εξόντωσης των αθώων ζώων, η οποία δείχνει την παράλογη βία του πολέμου.

 

Αντώνης Σαμαράκης Το ποτάμι

«Η διαταγή ήτανε ξεκάθαρη: Απαγορεύεται το μπάνιο στο ποτάμι…Δε χώραγε λοιπόν καμιά παρανόηση. Όποιος την παρέβαινε τη διαταγή, θα πέρναγε στρατοδικείο…Όταν φτάσανε στο ποτάμι, έκανε κρύο. Μα εδώ και μερικές μέρες, ο καιρός είχε στρώσει. Άνοιξη πια!...«Στο διάολο η διαταγή της Μεραρχίας! Είπε μέσ’ απ’ τα δόντια του, κείνη τη νύχτα. Γύριζε και ξαναγύριζε και ησυχία δεν είχε. Το ποτάμι ακουγότανε πέρα και δεν τον άφηνε να ησυχάσει.…Να πρόφταινε μονάχα να βουτήξει στο ποτάμι, να μπει στα νερά του, τα παρακάτω δεν τον νοιάζανε.»

 Ένας στρατιώτης δολοφονείται όταν, παρά την εντολή της Μεραρχίας, αποφασίζει να κολυμπήσει στο ποτάμι που χωρίζει τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Η επιθυμία του να κολυμπήσει στο ποτάμι δεν είναι απλώς η επιθυμία να πλυθεί, είναι ένα ξέσπασμα της εσωτερικής του ανάγκης για ελευθερία∙ είναι ένα ξέσπασμα της νιότης του που επιθυμεί και απαιτεί να ζήσει μακριά απ’ τα δεσμά του πολέμου.

Νίκος Γκάτσος Ο Ιρλανδός κι ο Ιουδαίος 

Χρόνια και χρόνια μες στην άμμο

εκεί που ανθίζει η φοινικιά

δυο φίλοι πήγαιναν σε γάμο

δώρα κρατώντας και προικιά

Ο ένας ήταν ιρλανδός, ο άλλος ήταν ιουδαίος

 

Δίψα τους έκαιγε τα χείλη

μα πριν φωνάξουν τη βροχή

είδαν στην έρημο μια πύλη

που 'γραφε τέλος και αρχή

Μπροστά πηγαίνει ο ιρλανδός, πίσω πηγαίνει ο ιουδαίος

 

Πέρασαν τα μεγάλα τείχη

και κάπου εκεί στην αγορά

κάποιον ρωτήσανε στην τύχη

πού είναι ο γάμος κι η χαρά

Τον ρώτησε ο ιρλανδός, τον ρώτησε κι ο ιουδαίος

 

Κι αυτός απλώνοντας τα χέρια

τους έδειξε στο χώμα εμπρός

δυο πεθαμένα περιστέρια

που ήταν η νύφη κι ο γαμπρός

Δάκρυσε τότε ο ιρλανδός, δάκρυσε και ο ιουδαίος.

Μπροστά στη βία και στη φρίκη του πολέμου, ο άνθρωπος -ανεξαρτήτως φυλής, καταγωγής και θρησκείας- βιώνει το ίδιο έντονα τον πόνο και την λύπη.

Αλκμήνη Θανοπούλου

Μαριάμ Κουρίτζε